Sayı teorisi araştırmacısı Levent Alpöge, Claude ile geliştirdiği Riemann hipotezi kanıtını 20 Kasım 2026’da Lean kodu olarak yayımladı. Lean ve Mathlib toplulukları ertesi gün, kanıtın matematiksel ifadesini ve geçerliliğini doğruladıklarını duyurdu. 1859’da ortaya atılan bu problem, asal sayıların dağılımını ne kadar hassas tarif edebileceğimizle ilgili.

Asal sayıların içinde nasıl bir düzen var?

2, 3, 5, 7, 11… Bunların her biri yalnızca 1’e ve kendisine bölünebilen, 1’den büyük bir tam sayı. Asalların arasındaki mesafe değişir. 11 ile 13’ün farkı ikiyken, 23’ten sonraki asal sayı 29’dur.

1–100 arasındaki 25 asal sayının mavi renkle işaretlendiği tablo
1 ile 100 arasında 25 asal sayı bulunur.

Asal Sayı Teoremi, büyük bir sayıya kadar yaklaşık kaç asal sayı bulunduğunu açıklar. Riemann hipotezi ise bu tahminin gerçek sayıdan ne kadar sapabileceğine güçlü sınırlar getirir. Bu sayede dağılımdaki dalgalanmaları daha ayrıntılı incelemek mümkün olur.

Riemann hipotezi tam olarak ne söylüyor?

Bernhard Riemann, asal sayıların dağılımıyla zeta fonksiyonunun sıfırları arasında bir bağ kurdu. Sıfır, fonksiyonun değerinin sıfır olduğu noktadır. Zeta fonksiyonunun sıfırları, gerçek ve imajiner kısımlarıyla karmaşık sayı düzleminde gösterilebilir.

Fonksiyonun negatif çift tam sayılarda, örneğin −2, −4 ve −6’da bilinen sıfırları vardır. Hipotez, bunların dışındaki bütün sıfırların gerçek kısmının ½ olduğunu söyler. Karmaşık sayı düzleminde bu, kritik çizgi denen dikey çizgidir.

Karmaşık düzlemde gerçek kısmı 1/2 olan dikey kritik çizginin şeması
Kritik çizgideki noktaların gerçek kısmı ½’dir.

Problem neden 167 yıl boyunca çözülemedi?

Bilgisayarla çok sayıda sıfırı tek tek incelemek, test edilen aralık için sonuç verir. Matematiksel bir kanıtın ise henüz hesaplanmamış olanlar da dahil bütün sıfırları kapsaması gerekir.

Bir diğer güçlük, kullanılan araçları tam sayılara uyarlamaktı. Sonlu cisimler üzerindeki benzer problemlerde sayma işlemleri, eğrilerin geometrisiyle ilişkilendirilebiliyordu. Tam sayılar için aynı ilişkiyi kurmak, bilinen araçları yeni bir biçimde bir araya getirmeyi gerektirdi.

Ağustostaki ilerleme ve kasımdaki kanıt

Anthropic, 10 Ağustos 2026’da kritik çizgideki sıfırlar için bilinen alt sınırın %41,6’dan %67,2’ye yükseltildiğini duyurdu. Önceki matematik çalışmalarını birleştiren Claude’un bu sonucu, Alpöge ve Ralph Furman tarafından incelendi. Yüzdeler, kritik çizgide bulunduğu güvence altına alınan sıfırların asgari oranını gösteriyordu.

20 Kasım’da Alpöge, bütün ilgili sıfırları kapsayan argümanı Lean biçiminde yayımladı. 21 Kasım’daki ortak açıklama, Lean ve Mathlib topluluklarının bu biçimsel kanıtı doğruladığını bildirdi.

Çözümde hangi fikirler bir araya geldi?

Alpöge’nin yöntem notuna göre araştırma, iki fikri önce daha basit bir matematiksel ortamda birleştirmekle başladı. Alpöge, bu fikirlerin hangi yapıda tekrar işe yarayabileceğini araştırdı. Claude, asıl probleme uyarlama aşamasında teknik öneriler geliştirdi.

İki matematiksel yüzey arasında uzanan bağlantıların temsili görselleştirmesi
Matematiksel yapılar arasında yöntem aktarımı. Temsili görsel yapay zekâyla üretilmiştir.

Stepanov yaklaşımı, bir sıfırın kaç kez tekrar ettiğini belirten çokluk kavramından yararlanır. Tam sayılar ortamında benzer bir etki elde etmek için çalışmada Fourier analizi ile theta lift adı verilen dönüşümler birlikte kullanıldı. Alpöge’nin verdiği örnekte Claude, asal sayılar ve kuvvetleriyle ilişkili X uzunluğundaki von Mangoldt toplamı için dönüşümleri yaklaşık √X uzunluğunda bir zincirde kullanmayı önerdi.

Claude, Lean ve Mathlib’in rolleri

  • Claude, Alpöge’nin belirlediği araştırma yönünde teknik fikirler ve argümanlar geliştirdi.
  • Lean, matematiksel tanım ve çıkarımların kesin bir dille yazılmasını ve denetlenmesini sağladı.
  • Mathlib, karşılaştırmada kullanılan Riemann hipotezi tanımı da dahil olmak üzere Lean’de yazılmış matematiksel tanım ve teoremleri sağladı.

Kanıt nasıl kontrol edildi?

Yayımlanan Lean kütüphanesi yaklaşık 17 milyon satırdan oluşuyordu. Lean ve Mathlib toplulukları dört kontrolün tamamlandığını bildirdi.

  1. Uzmanlar, hipotezin Lean’deki ifadesini inceledi.
  2. Birden fazla ekip kütüphaneyi derleyerek aynı ham kanıtı elde etti.
  3. İki ayrı araç, kanıtlanan önermenin Mathlib’deki hipotezle eşleştiğini doğruladı.
  4. Bağımsız denetleyiciler, kanıtın mantıksal adımlarını kontrol etti.
Andrew Sutherland’ın MIT’de yayımladığı kayıtlarda 175.187 modülün tamamı denetimden geçti. Nanoda ve con-leche denetleyicileri de ham kanıtı kabul etti.
Birbiriyle bağlantılı katmanlar halinde gösterilen temsili bir matematiksel ağ
Yayımlanan kod, birden fazla araçla bağımsız olarak denetlendi. Temsili görsel yapay zekâyla üretilmiştir.

Sonuç asal sayılar hakkında ne anlatıyor?

MIT’de yayımlanan denetim, zeta fonksiyonuyla birlikte Dirichlet L-fonksiyonları için Genelleştirilmiş Riemann Hipotezi’ni de kapsıyor. Örneğin 2 dışındaki asallar, 4’e bölündüklerinde kalanlarına göre iki sınıfa ayrılır. 5, 13 ve 17’nin kalanı 1, 3, 7 ve 11’in kalanı 3’tür. Dirichlet L-fonksiyonları, bu gibi sınıflarda asalların nasıl dağıldığını incelemeyi sağlar.

Alpöge’nin araştırma yönü, Claude’un teknik önerileri ve bağımsız denetim farklı aşamalarda katkı sağladı. Kanıtın açık biçimde yayımlanması, başka ekiplerin hem matematiksel ifadenin kapsamını hem de sonuca ulaşan adımları tekrar incelemesini mümkün kıldı.

İlgili okuma · Yapay Zekâ Ajanları Kendi Dünyalarını mı Kuruyor?

Kaynaklar

Paylaşmak istediğiniz platformu seçin:

Son Blog Yazıları

  • Riemann hipotezini temsil eden üç boyutlu matematiksel yüzeyler

Levent Alpöge, Yapay Zekâ ve 167 Yıllık Bir Problem

22 Kasım 2026|Levent Alpöge, Yapay Zekâ ve 167 Yıllık Bir Problem için yorumlar kapalı

Riemann hipotezi asal sayılar hakkında ne söylüyor? Levent Alpöge ile Claude’un geliştirdiği kanıtı ve Lean ile Mathlib’in doğrulama sürecini inceliyoruz.

  • Birbirine bağlı yapay zekâ ajanlarını temsil eden ağ yapısı

Yapay Zekâ Ajanları Kendi Dünyalarını mı Kuruyor?

15 Kasım 2026|Yapay Zekâ Ajanları Kendi Dünyalarını mı Kuruyor? için yorumlar kapalı

Yapay zekâ ajanlarının birlikte çalışması, viral demolar ve gerçek güvenlik olayları ne anlatıyor? İddiaları kanıt düzeyi, yetkiler ve insan denetimi üzerinden ele alıyoruz.

  • DJI Matrice 5T dağlık arazide uçuşta

Yeni DJI Matrice 5T ile sahada ne değişiyor?

8 Kasım 2026|Yeni DJI Matrice 5T ile sahada ne değişiyor? için yorumlar kapalı

DJI Matrice 5T’nin termal görüntüleme, optik kameralar, çevre algılama ve haritalama özellikleri saha görevlerinde neleri değiştiriyor?