Jeoit, durgun deniz yüzeyine çakışık olduğu varsayılan sayısız eş potansiyelli yüzeyden biridir. Eş potansiyelli yüzeyler seviye yüzeyleridir. Yani dışarıdan bir kuvvet ile zorlanmadığı sürece üzerinde herhangi bir hareket yoktur. Eş potansiyelli yüzeyler yükseklik ölçmede referans alınabilecek en ideal yüzeyler olup, durgun deniz yüzeyine en yakın yüzey olması jeoidi bu anlamda önemli kılar.

Pratikte düşey referans sistemi oluşturmanın iki temel yöntemi vardır; Düşey Kontrol Ağı (Nivelman) tesis etmek ve Jeoit Modellemek. Nivelman ağının idamesi oldukça zordur ve nivelman ölçümleri özellikle uzun mesafelerde (>10 km) zaman alıcı ve göreceli olarak daha maliyetlidir.

Jeoit ise bir model olması nedeniyle, nivelman ağları gibi yeryüzünde fiziksel olarak tesis edilmemekte, sadece sayısal ortamda dosya olarak saklanmaktadır. Bu nedenle nivelman ağı noktalarının yaşadığı tahrip olma, kırılma gibi etkilere maruz kalmaz. Ayrıca, jeoit modeli jeodinamik aktivitelerden, Yer kabuğu hareketlerinden, hidrolojik etkilerden nivelman noktalarına oranla çok daha az etkilenir. Jeoit yüksekliğinde 1 cm’lik bir değişim ancak ve ancak çok büyük kütle hareketleri ile mümkündür.

Elipsoit yüksekliklerinden fiziksel topografik yüksekliklere geçiş için jeoit modeline ihtiyaç vardır. Herhangi bir noktada GNSS ile elipsoit yüksekliği (h) ölçüldüğünde, noktanın fiziksel yüksekliğini (H) bulmak için o noktada jeoit yüksekliği/ondülasyon (N) kestirilmekte ve basit aritmetik işlem ile (H = h –N) noktanın fiziksel yüksekliği hesaplanabilmektedir.

Ülkemiz için halihazırda kullanılan en güncel jeoit modelinin ismi; Türkiye Jeoit Modeli-2020 (TG-20)’dir. Söz konusu model, Harita Genel Müdürlüğü koordinatörlüğünde yürütülmüş olan “Türkiye Yükseklik Sisteminin Modernizasyonu ve Gravite Altyapısının İyileştirilmesi Projesi (2015-2020)”nin bir ürünüdür. TG-20, 35°K-43°K ile 25°D-45°D arasındaki bölgeyi kapsayan, Türkiye ve çevresi için geçerli resmî jeoit modelidir. Yaklaşık 265.000 nokta kara gravite verisi, GOCO06S global jeopotansiyel modeli ve SRTM V4.1 sayısal yükseklik modeli kullanılarak hesaplanmıştır. Çevre denizlerimizdeki gravite veri boşlukları, XGM2019e global jeopotansiyel modeli ile doldurulmuştur. Hesaplamalar, Stokes Fonksiyonunun En Küçük Karelerle Modifikasyonu – İlave Düzeltmeler (LSMSA) yöntemi ile LSMS-GEOLAB yazılımı kullanılarak yapılmıştır. TG-20 hibrit bir jeoit modelidir.

TG-20 gravimetrik modelinin mevcut yükseklik sistemine dönüşümü, ülke geneline homojen dağılmış 182 tarihsel GPS/nivelman noktası kullanılarak 4 parametreli dönüşümle gerçekleştirilmiştir. Yani hesaplanan gravimetrik jeoit ülke yükseklik sistemine dönüştürülmüştür. Bu nedenle hibrit yani melez model olarak tanımlanmıştır.

Modelin mutlak doğrulaması, ülke genelinde jeoit eğiminin hızlı değiştiği bölgelerde 7 farklı test profilinde eş zamanlı olarak elde edilen 278 GPS/nivelman noktasında yapılmıştır. Farkların standart sapmasının birçok test profilinde 2 cm’nin altında olduğu tespit edilmiş, tüm Türkiye için ise doğruluğun 3 cm’den iyi olduğu deklare edilmiştir. Kapsamlı bir doğruluk araştırması yapılamamasına karşın, KKTC için söz konusu doğruluğun 4-5 cm. olduğu değerlendirilmektedir.

• TG-20 hibrit jeoit modelinin 1 ve 5 yay dakikası olmak üzere iki versiyonu vardır. 5 yay dakikası yani düşük çözünürlüğe sahip model, eğitim ve gösterim amaçlı çalışmalar için bedelsiz olarak tüm kullanıcılara açıktır. Buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.

• 1 yay dakikası çözünürlüğüne sahip model, yürürlükteki mevzuat gereği kamu kurum ve kuruluşları ile Web Coverage Service (WCS) üzerinden bedelsiz olarak paylaşılabilmektedir. Bu hizmete erişim için Harita Genel Müdürlüğüne başvurulması yeterli.

• Jeoit kestirim değerleri nokta veya 1/100.000 ölçekli pafta bazında ücretli olarak Harita Genel Müdürlüğünce karşılanmaktadır.

• Ayrıca, TUSAGA-Aktif sistemi üzerinden de yayınlanmakta, gezici (Rover) kullanıcıların ortometrik yükseklik bilgisine anlık ulaşması sağlanmaktadır. Sisteme grid yapısında yüklenen jeoit yüksekliği değerleri transformasyon parametreleri olarak RTCM mesajı içine gömüldüğünden TG20 bağlantı noktasını (mountpoint) seçen kullanıcılar elipsoit yüksekliğinin yanı sıra ortometrik yükseklik bilgisini de elde etmektedir.

Jeoit Nedir? sorusu hakkında konuştuğumuz blog yazımızın sonuna geldik. Bir sonraki blog yazımızda görüşmek üzere. İyi haftalar.

Ayhan CİNGÖZ