Teknik ya da teknik olmayan tüm çalışmaların bir referansa dayandırılması insanoğlu var olduğundan bu yana olan bir prensiptir. Ressam yapacağı çalışmaya göre tuval seçmesi, yazılacak yazını üst, alt ve yan mesafeleri en basit örnekler olabilir. Yazımızın ana başlığı Jeodezik Datum nedir? Jeodezik Datum; yeryüzünün şeklini ve boyutunu tanımlayan, coğrafi koordinatların ve haritaların belirlenmesinde kullanılan bir referans sistemidir. Referans kelimesi hayatımızın her anında kullanılan bir terimdir. Askerde ileride küçük top ağacın 3 metre yanındaki obje diye tanımladığımız ifadede objenin yerleştirildiği referans küçük top ağaçtır. Yaptığımız basit yol tarifleri. Bu senaryolarda bir referans sistemi kullanılmaktadır.

Çatalhöyük ilk harita örneklerinden biridir ve o zamanın insanları bu haritayı bir referans sistemine göre oluşturmuşlardır.

Coğrafik konum bilgisine ihtiyaç duyan tüm çalışmalar hassas bir referans tanımına ihtiyaç duyarlar. 5 km uzunluğundaki bir tünelin iki ucunun doğru olarak birleşebilmesi için bu husus çok önemlidir ya da uluslara arası petrol boru hattının projesinin arazi uygulaması içinde kullanılan datumların uyuşumu ve doğruluğu hayati öneme sahiptir.

Jeodezik Datum, genellikle yeryüzünün şekli ve boyutunu tanımlayan referans noktaları ve parametrelerden oluşur. Bu parametreler, yeryüzünün eğriliği, dönme hareketi ve referans noktalarının koordinatları gibi bilgileri içerir. Jeodezik Datum’un oluşturulması ve hesaplanması aşağıdaki adımları içermektedir:

• Elipsoidin Belirlenmesi: Yeryüzünün şeklini temsil etmek için bir referans elipsoidi seçilir. Elipsoid, yeryüzünün yuvarlak değil de elips şeklinde kabul edildiği matematiksel bir modeldir. Elipsoidin yarı büyük ekseni (a) ve düzlük (f) gibi parametrelerini içerir.

• Meridyen Yarıçapının Hesaplanması: Seçilen elipsoidin meridyen yarıçapı (ρ) hesaplanır. Meridyen yarıçapı, bir paraleldeki uzunluğun yeryüzünün meridyenindeki uzunluğa oranını ifade eder.

• Eğrilik Yarıçapının Hesaplanması: Seçilen elipsoidin eğrilik yarıçapı (ν) hesaplanır. Eğrilik yarıçapı, bir meridyen çizgisindeki uzunluğun yeryüzünün normal (dikey) doğrultusundaki uzunluğa oranını ifade eder.

• Referans Noktalarının Belirlenmesi: Datumun temelini oluşturan referans noktaları belirlenir. Bu noktalar, yeryüzündeki belirli koordinatlarla ilişkilendirilir. Örneği; Greenwich, Paris veya belirli bir dağ zirvesi gibi noktalar referans olarak seçilebilir.

• Molodensky veya Bursa-Wolf Dönüşümü: Jeodezik datumlar, genellikle yeni bir datumun eski bir datumdan dönüşümü olarak oluşturulur. Bu dönüşüm, iki datum arasındaki koordinat farklarını ifade eden parametrelerle yapılabilir. Molodensky veya Bursa-Wolf gibi dönüşüm yöntemleri kullanılarak bu dönüşüm parametreleri hesaplanır.

• Dönüşüm Parametrelerinin Uygulanması: Elde edilen dönüşüm parametreleri kullanılarak, eski datumdaki koordinatlar yeni datumdaki koordinatlara dönüştürülür.

Jeodezik datumun hesaplanması oldukça karmaşık bir işlemdir ve coğrafi veri analizinde uzmanlık gerektiren bir konudur. Bu süreç, yeryüzünün şeklini ve boyutunu daha hassas bir şekilde tanımlamayı ve coğrafi verilerin farklı datumlardan diğerine dönüştürülmesini sağlar.

Yatay ve Düşey datum olmak üzeri iki çeşit datum kullanılmakadır.

Yatay Datum

Ülkemizde temel jeodezik ağlarla ilgili çalışmalar, 1. Derece Yatay Kontrol Ağı kapsamında nokta tesisi, yatay açı, düşey açı, baz ve astronomik ölçüler ile 1932 yılında başlamış ve düşey datumu belirlemek amacıyla 1936 yılında Antalya mareograf istasyonu kurulmuştur. 1950’li yılların başlarında oluşturulan I nci Derece Yatay Kontrol Ağı, Meşedağ noktası başlangıç alınarak 1954 yılında dengelenmiş ve Türkiye Ulusal Datumu-1954 (TUD-54) tanımlanmıştır.

Gelişen teknoloji ve bölgenin aktif tektonik hareketliliğinden dolayı ED50 datumu ihtiyaçları karşılayamaz hale gelmiştir. Türkiye Ulusal Temel GPS Ağı (TUTGA) Uluslararası Yersel Referans Sistemi (ITRS)’ne dayalı olarak tanımlanmış ve 2002 yılında kullanıma girmiştir. 2005 yılında yayınlanan Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği (BÖHHBÜY) ile nokta sıklaştırma çalışmalarının TUTGA’ya dayalı olarak gerçekleştirilmesi öngörüldüğünden, yönetmelik kapsamında oluşturulan tüm sıklaştırma noktaları TUTGA ile aynı datumda üretilmektedir. TUTGA çalışmaları kapsamında Avrupa Datumu-1950 (ED-50) ile TUTGA arasındaki dönüşüm parametreleri hesaplanmış olmakla birlikte, yüksek duyarlıklı datum dönüşümünün sağlanması için gerekli nokta sayısına ve dağılımına ancak Türkiye Ulusal Sabit GPS İstasyonları Ağı-Aktif (TUSAGA-Aktif) projesinin hayata geçmesiyle ulaşılabilmiştir.

Düşey Datum

Ulusal/Uluslararası standartlarda topografik yükseklik bilgisi ihtiyacının karşılanması için atılması gereken ilk adım, düşey  koordinat referans sisteminin tanımlanması ve oluşturulmasıdır. Türkiye ulusal düşey referans sistemi, 1935’li yıllarda başlayan çalışmalarla Türkiye Ulusal Düşey Kontrol Ağı (TUDKA)  olarak bilinen klasik jeodezik ağ konsepti ile oluşturulmuştur. 1991 yılında gravite, sayısal arazi modeli ve global jeopotansiyel model kullanılarak tüm Türkiye için ilk gravimetrik jeoit modeli TG­91, en küçük  karelerle kollakasyon yöntemi ile hesaplanmıştır. Mevcut durumda Türkiye düşey referans sistemine dayalı yükseklik belirleme için çalışma bölgeleri içine giren  TUDKA ve jeoit yüksekliği değerleri HGK tarafından sağlanmaktadır.

Harita Genel Müdürlüğü koordinatörlüğünde, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı Genel Müdürlüğü, TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi Başkanlığı ve TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü Müdürlüğü iş birliğiyle 2015 yılında başlatılan T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı destekli “Türkiye Yükseklik Sisteminin Modernizasyonu ve Gravite Altyapısının İyileştirilmesi Projesi” 2020 yılı sonu itibariyle başarılı bir şekilde tamamlanmıştır. Proje sonucunda Türkiye Jeodi 2020 (TG20) üretilmiş ve kullanıma sunulmuştur.

Kasım SARI